Những bức chân dung vẽ ngược

“Hoạ sĩ” không chuyên

Tôi đến Ấp Phú Xuân (Phú Đức, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre) tìm nơi ở của người hoạ sĩ thương binh Đoàn Việt Tiến. Khác với con đường nhỏ và đầy đất lúc đi vào, con đường dẫn vào nhà anh được rải sỏi, to và rộng hơn nhiều không còn trơn, khó đi mỗi khi trời mưa đến.

Dáng người nhỏ nhắn, giọng nói nhanh nhưng vẫn tròn vành rõ chữ. Là hoạ sĩ nhưng bàn tay Tiến chai sạm đen và gân guốc vì nắng gió mưu sinh. Anh không được học hành bài bản qua trường lớp như những hoạ sĩ khác. Cái tài vẽ được khởi nghiệp từ niềm đam mê và tu luyện trong chiến tranh và cả thời bình.

Đoàn Việt Tiến vẽ chân dung Bác Hồ ngược kính

Biết vẽ và thích vẽ từ khi còn nhỏ nhưng chưa bao giờ Tiến nghĩ mình sẽ gắn với cái nghệ thuật này. Năm lớp 12, biết gia đình không có điều kiện để nuôi anh ăn học thêm nữa, dù học rất giỏi nhưng Tiến đành rời bỏ ước mơ đèn sách để đi bộ đội và tham gia chiến dịch biên giới Tây Nam vào năm 1979. Trong chiến trường, Đoàn Việt Tiến có thói quen là hay vẽ lại sơ đồ các trận đánh. Anh kể: “Lúc đầu vẽ để thư giãn. “Hồi đó, không có giấy nên tôi vẽ bằng bất cứ cái gì có thể, sau đó tập hợp lại thành một cuốn sổ cho các đồng chí khác cùng xem”. Sơn vẽ thông dụng nhất của anh là than của cây rừng. Giấy là vỏ của cây tràm. Và galery chính là rừng núi xen lẫn tiếng giằng xé của bom đạn. “Nhưng không phải lúc nào cũng có trận đánh để vẽ” - anh bảo vậy Tiến đã lục tìm trong trí nhớ những gương mặt thân yêu từ thời còn đi học để vẽ, vừa để nguôi đi nỗi nhớ nhà, vừa để nuôi dưỡng niềm đam mê vẽ và được vẽ. Anh em trong đơn vị hầu như ai cũng có một bức chân dung do anh vẽ. Và trong số đó, vẫn còn nhiều bức chân dung được đồng đội cất giữ cho đến tận bây giờ”. Không có vỏ cây tràm, anh vẽ lên vách gỗ. Rồi vẽ trên những tấm áo lính bộ đội bị rách mà đồng đội đã cắt gạn chỗ lành dành cho anh làm nguyên liệu vẽ.

“Cuộc chiến” giữa đời thường

Sau 5 năm, 2 tháng ở chiến trường, Đoàn Việt Tiến trở về với đời thường và bắt đầu một “cuộc chiến” mới: Hành trình mưu sinh. Biết không thể mưu sinh tại quê nhà nghèo khó, anh ôm giá vẽ đi khắp Bến Tre, sang cả các tỉnh khác để “mời vẽ”. Cuộc sống vì thế mà không ổn định, nay đây mai đó kéo dài nhiều năm. Thương anh và cũng đồng cảm với đam mê của con, mẹ anh đã phải “xẻ” dần mảnh đất bán lấy tiền cho anh vẽ. Người vợ lúc đầu vì cảm cái tài của anh mà bất chấp sự nghèo khó để theo anh, cuối cùng cũng không chịu được cảnh sống “xê dịch”, nhìn cảnh vợ ôm con ra đi mà tim anh rỉ máu.

Trời lại sáng trên... nghị lực

Càng đi sâu vào vẽ, anh nhận thấy cảm hứng sáng tác vô tận của mình chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm 1989, anh bắt đầu chuyên vẽ chân dung Bác Hồ. Để vẽ đẹp và có hồn hơn, anh tìm đọc rất nhiều sách về Bác Hồ. Nhưng lúc đó, anh vẫn vẽ theo phương pháp truyền thống là dùng cây cọ để vẽ như bao hoạ sĩ khác.

Vào một buổi sáng mùa hè, sau một cơn mưa tầm tã, tôi ngồi bên gốc cây trong vườn nhà, bất chợt nhìn thấy ánh sáng mặt trời bức xạ lên một tấm kính tạo ra nhiều hình dáng lung linh huyền ảo. Tôi nghĩ, nếu vẽ hình Bác Hồ lên tấm kính này cũng sẽ cho một vẻ đẹp kỳ diệu và mới lạ như thế” - Tiến kể. Thế nhưng, sự thử nghiệm ban đầu lại không cho anh  kết quả mong muốn. Nét vẽ to, thô và rất khó đi vào chi tiết để tạo hồn cho nhân vật. Hơn nữa, vẽ chân dung tả trơn, mà lại vẽ sau kính thì tất cả các động tác đều phải ngược hết, nghĩa là cách tư duy và hình dung đều phải ngược. Sau nhiều lần thử nghiệm mà nét vẽ vẫn không được như mong muốn, anh nẩy ra ý định thử dùng ngón tay thay cho cây cọ. Quả nhiên, nét vẽ mịn và thanh hơn rất nhiều. Anh hỏi các hoạ sĩ đi trước về phương pháp vẽ ngược kính bằng tay, thì được “tư vấn” rằng: “Vẽ chân dung mà tả trơn ngược trên kính thì thật viển vông”. Tiến cho biết: “Tôi cũng đã từng bị người ta cười vì cách vẽ bằng tay như thế thì đói là phải thôi. Nhưng tôi luôn thích làm những điều khó nhất, vì làm những điều người khác ít làm thì niềm vui sẽ lớn hơn”.

Vẽ trên kính các ngón tay phải làm thay chức năng của cây cọ. Sự ma sát giữa các mạch máu trên đầu ngón tay với mặt kính là vô cùng đau đớn. Thời gian đầu, các ngón tay của anh đều bị nứt ra, chảy máu. Đau đớn nữa là các bức tranh liên tục bị hỏng khi đi vào những chi tiết khó, nhỏ như: các đường gân, khoé mắt, khoé mũi, đôi mắt, tóc, lông mày, đó là chưa kể đến việc lớp màu bị bong ra... Thất bại hàng trăm lần, đến mức anh không còn tiền để mua kính. Bạn bè biết hoàn cảnh của anh nên mỗi khi đến chơi, đều không quên mang đến tặng anh những miếng kính lành có, vỡ có. Có lẽ vì vẽ đi vẽ lại nhiều lần nên sau này, không cần nhìn vào tranh nguyên bản, anh vẫn có thể vẽ trong trạng thái vô thức. Các ngón tay cũng có thể tự lấy màu, cảm xúc cũng được tuôn trào liền mạch.

Anh Tiến đang thực hiện vẽ tranh Bác Hồ qua suối

Đoàn Việt Tiến trao tặng chân dung Bác Hồ vẽ ngược kính

Ngày 19/5/1999, đúng ngày sinh nhật Bác và cũng tròn 10 năm anh kiên trì với phương pháp vẽ ngược trên kính, nhân cuộc gặp gỡ những cựu chiến binh năm xưa của huyện Châu Thành, anh Tiến cầm bức chân dung Bác Hồ được vẽ ngược kính bằng tay đến để giới thiệu với anh em, đồng chí, sau đó tặng lại cho Nhà văn hoá huyện Châu Thành. Ngắm nhìn bức tranh, đồng đội anh ai cũng ngỡ ngàng, khâm phục và nhiều người đã đặt anh vẽ chân dung Bác, tranh phong cảnh để treo. Và rồi tiếng tăm của hoạ sĩ Đoàn Việt Tiến đã ngày một bay xa, không chỉ ở Bến Tre mà nhiều tỉnh khác.

Đến nay, anh đã có tổng cộng khoảng 300 bức tranh vẽ ngược kính về Bác Hồ. Năm 2005, anh chính thức được Trung tâm kỷ lục Việt Nam trao bằng xác nhận là người Việt Nam duy nhất có tài vẽ tranh bằng tay ngược trên kính.

Hiện nay, Đoàn Việt Tiến có thể vẽ thành thạo cả 10 đầu ngón tay, thậm chí liền một lúc anh có thể vẽ hai bức tranh khác nhau, vừa vẽ, vừa nói chuyện với người đối thoại mà vẫn không giảm tốc độ vẽ hay ảnh hưởng đến bức vẽ. Tôi hỏi: “hiện giá của những bức tranh này cao nhất là bao nhiêu?”. Anh cười bảo: “Nghệ thuật đích thực thì không có giá. Tôi có thể biếu, tặng nhưng cũng có thể bán với giá xứng đáng với công sức mà tôi bỏ ra”.

Phương Hà